Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 18823
تاریخ انتشار : 13 آذر 1391 9:19
تعداد بازدید : 1430

نقش رسانه ها در تجدید حیات دین

دکتر سید ابراهیم ابراهیمی در مقاله ای با عنوان "نقش رسانه ها در تجدید حیات دین" به این موضوع پرداخته است: منظور از ارتباطات دینی، ورود به فضای مجازی با استفاده از ابزار و تجهیزات به منظور ابلاغ پیام های دینی است. دین اساسا دارای ماهیتی فرهنگی و ارتباطی است. هدف اسلام، خلق فرهنگی است که در پرتو آن

 

دکتر سید ابراهیم ابراهیمی در گفتگویی به توضیح در مورد "نقش رسانه ها در تجدید حیات دین" پرداخته است:

فضای مجازی و سایبر؛ یک نعمت الهی است که باید نگاه تازه ای به آن داشته باشیم.
دکترسید ابراهیم ابراهیمی، معاون اجرایی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در گفتگویی، نقش و جایگاه رسانه ها در تجدید حیات دین، در جوامع امروزی، که ارتباطات جزء جداناشدنی و بسیار با اهمیت در آن است، تشریح شده است.
* چه تعریفی از ارتباطات دینی دارید؟
امروزه صحبت از ارتباطات، به معنای استفاده از ابزار و تجهیزات است. به عبارتی واژه communication به معنی ارتباطات میان فردی و یا میان گروهی است؛ یعنی ارتباط فرد با فرد یا فرد با جمع. ولی communications به معنای وسایل ارتباطات جمعی یا همان media است.
منظور از ارتباطات دینی، ورود به فضای مجازی با استفاده از ابزار و تجهیزات به منظور ابلاغ پیام های دینی است. دین اساسا دارای ماهیتی فرهنگی و ارتباطی است. هدف اسلام، خلق فرهنگی است که در پرتو آن، ارتباط انسان با انسان، انسان با طبیعت، دنیا و آخرت، بر محور ارتباطات توحیدی میان خدا و انسان شکل بگیرد. ارتباطات دینی، اهم و افضل از رسانه دینی است. ارتباطات را می توان دینی تلقی کرد، با این رویکرد، یعنی  تلقی دین از ارتباطات، رسانه از حیث فن آوری ابزاری است در خدمت فرایند ارتباطات دین.
منظورمان از ارتباطات یا communication ابزار و تجهیزات نوین ارتباطی، ظرف است. هنگامی که پسوند «دینی» به اینترنت، ماهواره، تلویزیون، رادیو، وبلاگ ها و غیره، اضافه می شود، منظور پیام های دینی و ابلاغ آن پیام ها با استفاده از تجهیزات نوین به مخاطبان است. البته هریک از ظروف و تجهیزات فوق، کارکردهای خاص خود را دارد که در ارتباطات دینی باید به آنها توجه کرد. مثلاً ماهواره، کارکرد تفریحی و سرگرمی دارد، در حالی که کارکرد اینترنت، علمی و پژوهشی است. در دوره های گذشته که بعضاً در مقاطع کوتاهی، حکومت دینی در جامعه حکم فرما شده بود، مسئولین و رهبران دینی، همواره ارتباط خود با مردم را از طریق رسانه های سنتی و دینی مثل مساجد، مدارس اسلامی، مجالس و مراسم مذهبی و رسانه های سنتی دیگر مانند بازار حفظ می کردند. در عصر حاضر و دهه های قبل، جریان نوگرایی ارتباطی با ظهور مطبوعات، ارتباطات راه دور و رسانه های الکترونیکی، کم کم جایگزین رسانه های سنتی شدند.

* لطفاً نسبت ارتباطات را با ارتباطات دینی، تشریح و تبیین کنید.
برای ارتباطات دینی، زیرساخت هایی نیاز است مثل: دستگاه های انتقال امواج، ماهواره ها و زیرساخت های ارتباطی مانند تلفن و اینترنت. از طرفی برای این ظروف، مظروفی را نیاز داریم که در قالب پیام و یا محتوای آن، در نظر گرفته می شود. لذا دستگاه های فرهنگی شامل صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه های علمیه، نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها و دستگاه ها و سازمان هایی مشابه در کنار مخابرات که تسهیل کننده ارتباطات و تامین کننده زیر ساخت هاست، باید هماهنگ با هم در عرصه انتقال پیام همکاری داشته باشند.

* حوزه عمل ارتباطات دینی چیست و چه دستگاه هایی را می تواند در بر بگیرد؟
ارتباطات دینی دارای چهار کارکرد اصلی است:
کارکرد ارشادی؛ برانگیختن احساسات معنوی و ترغیب رفتار بر مبنای باورهای دینی، تاثیر گذاری باطنی و رفتاری که از طریق ابزار انتقال پیام، منتقل می شود، مدنظر است. این در صورتی است که برای کارکرد ارشادی و برانگیختن احساسات معنوی، بعد از پیشرفت های محیرالعقولی که امروزه در زمینه های مرتبط با ابزار  انتقال پیام به وجود آمده است، هیچ جایگزینی برای رسانه های سنتی، قابل تصور نیست. یعنی هیچ ابزاری جای مجالس وعظ  و مرثیه خوانی و انتقال پیام رودررو را که باعث انگیزش احساسات معنوی می شود نخواهد گرفت.
کارکرد اطلاع رسانی: از مزیت های رسانه های نوین است. یعنی انتقال پرسرعت اطلاعات و انتقال اخبار.
کارکرد آموزشی: برای ارتقاء سطح دانش و آگاهی های مخاطبان، به کار گرفته می شود.
کارکرد تفریحی و سرگرمی؛ بازی های رایانه ای (game) و طراحی و نقاشی به منظور پر کردن اوقات فراغت، از جمله این کارکردهاست که ضمن پر کردن اوقات فراغت و تفریح و سرگرمی، پیام های دینی را به مخاطبان، منتقل می کند.
به عنوان مثال، به جای بازی های کامپیوتری امریکایی، که ذرن مایه اصلی آنها قتل و غارت است، بازی هایی که در آن دفاع از حق و حمایت از عدالت طلبی و یا گشت و گذار در طبیعت و آشنایی با فرهنگ های دیگر را می توان جایگزین کرد که ضمن پر کردن اوقات فراغت، به ارسال پیام های فرهنگی و دینی نیز، توجه شده باشد.
البته لازم به ذکر است که رسانه های سنتی ما در زمینه کارکرد تفریحی و سرگرمی نقص داشته اند و به هیچ وجه پاسخگوی نیازهای مخاطبان نبوده اند.

* ارتباطات دینی چه موضوعات و مفاهیمی را در بر می گیرد؟ عناصر تشکیل دهنده این ارتباطات چیست؟
موضوعات و مفاهیم دینی در این نوع از ارتباطات در چهار بعد قابل بررسی هستند و باید دید هر یک از ابعاد در چه ظرف رسانه ای قابل استفاده بوده و با استفاده از چه ابزاری انتقال پیام انجام می گیرد:
بعد پیامدی: این بعد پیامد عمل را در بر می گیرد. به عنوان مثال؛ سفارشاتی که در خصوص صله ارحام، صدقه دادن، بیداری بین الطلوعین و غیره، که به همراه پیامد آنها، از بزرگان دینی ما ذکر شده است. به عنوان مثال، صدقه دادن عمر را طولانی می کند، بیداری بین الطلوعین، رزق و روزی را زیاد می کند. این ها ابعاد پیامدی دین هستند. این بعد از ابعاد دینی در وبلاگ ها و سایت های اینترنتی قابل اشاعه و انتقال به مخاطب می باشند.
بعد اعتقادی: گفته می شود که دین اسلام، دین مکتوب است. به این معنی که پیام و محتوای ارتباطات ما که نشأت گرفته از قرآن کریم، روایات و احادیث است، به صورت مکتوب در دسترس قرار دارند، لذا احادیث، اصول و فروع دین و قصص قرآن و غیره، می توانند در سایت ها و اتاق های گفتگو و یا از طریق ایمیل ارسال شوند.
بعد عملی و مناسکی: مثل آموزش اعمال و مناسکی چون وضو، نماز، حج و غیره، که با استفاده از ابزار و تجهیزات نوین قابل آموزش و انتقال هستند.
بعد تجربه دینی: انتقال تجارب در فضای مجازی به راحتی اتفاق می افتد. مثل پاسخگویی به سوالات شرعی، پاسخ به شبهات و استفتاء که در سایت های شخصی مراجع عظام و سایت های مراکز دینی و فرهنگی وجود دارد.
بنابراین از نظر دربرگیرندگی، ارتباطات دینی تمام موضوعات و مفاهیم دینی را می توان در بر گیرد و متناسب با نیازهای مخاطب پردازش کرده و منتقل کند.
***
دخالت رسانه ها، قیود محکم مکانی و زمانی برخی از سنت ها را برداشت و بستر جدیدی را برای آنها فراهم ساخت

* به نظر شما ارتباطات دینی، چگونه شکل می گیرد و مراحل آن چیست؟
هر انسانی نیازهای مختلف مادی و معنوی دارد که برای برآورده کردن آن تلاش می کند. در ارتباطات دینی باید نیازهای معنوی و دینی مخاطب برای شناخت و متناسب با آن، پیام را تهیه و برای تامین نیاز، به مخاطب منتقل کرد. در حقیقت ارتباطات دینی را باید در حوزه معنایی گسترده ای در نظر گرفت که فراتر از مسائل زبانی عمل می کنند.
فراگرد ارتباطات به طور اعم و ارتباطات د ینی به طور اخص که معمولا ارتباطات انسانی نامیده می شود بسیار پیچیده و مبتنی بر مجموعه ای از فراگردهای روانشناختی است. عوامل و عناصر اساسی این فراگرد عبارتند از:
پیام، پیام دهنده ، گیرنده پیام، زمان انتقال پیام، شیوه انتقال پیام، مکان انتقال پیام.
اگر در هریک از عناصر این فراگرد، نقص و اشکالی پدید آید، پروسه انتقال پیام با شکست مواجه خواهد شد. اگر پیام با توجه به مسائل جامعه شناختی، روان شناختی و نیازهای مخاطبان تهیه شود و پیام دهنده با شناخت کافی از پیام گیرنده در زمان مناسب و با استفاده از ابزار و شیوه های مناسب ولی در مکانی نامناسب، اقدام به انتقال پیام کند، به طور قطع، ارتباط برقرار نخواهد شد. هریک از عوامل و عناصر باید متناسب با هم و به صورتی منطقی و مطالعه شده و علمی در کنار هم قرار گیرند تا یک ارتباط موفق به وجود آید.
چنانچه علائم رمزگشایی شده توسط گیرنده پیام، کاملاً با علائمی که فرستنده رمرگذاری کرده است، مطابقت داشته باشد، ارتباطات با موفقیت همراه خواهد بود. در این بین، پیام دهنده یا مجری ارتباطات دینی، نقش اساسی دارد. همان گونه که در بیان بزرگان دین ما آمده است، دعاه الناس به غیرالسنتکم. در عمل و با عمل خود مخاطب را دعوت کنید، نه فقط با زبان که اگر پیام شفاهی و حتی غیرشفاهی، منطبق با عمل پیام دهنده نباشد، ارتباط موفق نخواهد بود. البته مطابقت قول و فعل و شناخت از پیام دهنده در ارتباطات سنتی، نقش موثرتری داشت. در دنیای دیجیتال که احتمالا گیرنده پیام (مخاطب)، فرستنده پیام را به طور مشخص نمی شناسد، از اهمیت کمتری برخوردار خواهد بود.

* چه کسانی بهره بردار یا مخاطب ارتباطات دینی هستند؟
جامعه هدف؛ از عوامل بسیار مهم در ارتباطات دینی است. در حقیقت همه انسان ها، مخاطب دین بوده و تمامی افرادی که به ابزار انتقال پیام توسط فرستنده، دسترسی داشته باشند، مخاطب محسوب می شوند. در حال حاضر ارتباطات دینی در فضای مجازی، سه گونه است:
ارتباطات دینی میان فردی: این نوع ارتباط، معمولا در وبلاگ های شخصی، اتفاق می افتد که هدفی است کوچک و تقریبا ناپایدار.
ارتباطات دینی میان گروهی: معمولا در گروه های اینترنتی و عضوگیری از طریق سایت ها انجام می گیرد و اطلاع رسانی انجام شده در آن برونی است.
ارتباطات دینی جنبی: در سایت های بزرگ که معمولا وابسته به سازمان های دینی هستند مانند سایت حوزه و تبیان، انجام می گیرد.
سوال اساسی که در اینجا وجود دارد این است که: آیا پوشش اندک پیام های دینی در مقابل هژمونی قدرتمند جریان ضد دینی در فضای سایبر، موفق است؟ سوال دوم: می تواند موفق باشد؟ و سوال سوم: چگونه می تواند؟ اگر به این سه سوال پاسخ منطقی و مستند داده شود، می توان امیدوار بود که ارتباطات دینی در عصر اطلاعات و ارتباطات، می تواند موفق باشد.

* ضوابط تقسیم و ابعاد ارتباطات دینی چیست؟
از لحاظ ارتباطی برای اولین بار، رسانه های در اختیار حکومت و رسانه های در اختیار مردم و یا به عبارت دیگر رسانه های مدرن و سنتی در حوزه دین به یک نوع همگرایی رسیده اند، باید از این همگرایی نهایت استفاده را برد. بنابراین باید یک نوع سیاستگذاری و برنامه ریزی واحد برای استفاده از قابلیت ها و مزیت های هر کدام انجام پذیرد. اگر منظور ، تقسیم وظایف در ابعاد ارتباطات دینی است هم دولت و به عبارت دیگر حکومت که در برگیرنده سازمان ها و نهادهای دولتی و حتی غیردولتی است و نیز فرهیختگان، متفکرین، علما و صاحبنظران دینی با تحقیق، پِژوهش و تولید محتوای مورد نیاز مخاطبان، ایجاد تسهیلات و زمینه های ارتباط در فضای مجازی و نیز با مساعدت و همفکری یکدیگر، می توانند موفقیت ارتباطات دینی و شکل گیری آنها را تضمین کنند.
بعد دیگری که می توان مطرح کرد، تعامل و رابطه بین دین و رسانه است. تعامل دین و رسانه به عنوان دو نهاد اجتماعی و نیز معرفتی، مورد توجه است. نسبت دین و رسانه از مباحث دامنه دار و مساله ساز در ادوار گذشته و حال است. برخی صاحبنظران جهانی شدن را با سنت زدایی از فرهنگ ها همراه می دانند و آن را فرایندی می شمارند که در مسیر انحلال مختصات فرهنگی جوامع، به نفع نظم جهانی فرهنگی نوین، حرکت کرده است. اما در عرصه حضور و سلطه وسایل ارتباطات جمعی و شکل گیری غول های رسانه های جهانی، واقعیت های بزرگ و شگرف، بدون اطلاع از این دستاوردهای دنیای مدرن تحقق می یابد و حتی در برابر هجوم اطلاعاتی و ارتباطاتی رسانه های جدید ایستادگی کرده و محصول سال ها تلاش و برنامه ریزی دست اندرکاران آنها را بکباره بر هم می زند.
ذهن بسیاری از اندیشمندان علوم اجتماعی و ارتباطی، متوجه واقعیتی فراموش شده یعنی قدرت سنت و ارتباطات سنتی است که ناکارآمدی الگوهای نوسازی و توسعه غربی در کشورهای در حال توسعه را به اثبات رسانده است. انقلاب اسلامی ایران، بار دیگر نقش رسانه های سنتی را در اطلاع رسانی، بسیج افکار عمومی و تاثیرگذاری عمیق بر رفتارهای جامعه به معرض نمایش گذارد و علاوه بر آن جایگاه ویژه رسانه های سنتی دینی را در معادلات نوین مربوط به جهان اسلام وارد کرد. رژیم طاغوت، علیرغم در اختیار داشتن رسانه های فراگیر نوشتاری و الکترونیک، نتوانست در برابر شبکه ارتباطات سنتی رهبران انقلاب اسلامی ایستادگی کند.
آلوین تافلر معتقد است که امام خمینی رسانه موج اول یعنی موعظه های شفاهی و چهره به چهره روحانیون را با تکنولوژی موج سوم یعنی نوارهای صوتی و دستگاه های ساده تکثیر، تلفیق کرد. لذا شاهدیم که هر کجا پیام های سنتی با ابزار و تکنولوژی های نوین تلفیق شوند، موجی از موفقیت ایجاد خواهند کرد. رابطه وسایل ارتباط جمعی نوین با سنت، دل مشغولی دیگر متخصصان فن ارتباطات است. برای دستیابی به حقایق، باید این ذهنیت را کنار گذاریم که بهره گیری از رسانه ها یکسره به ترک شیوه های سنتی و جایگزینی اسلوب های مدرن زندگی منجر خواهد شد. کارکرد رسانه ها، هیچ موضع برنامه ریزی شده قبلی، برای رویارویی با سنت ندارد. ارتباطات دینی را می توان به منظور گسترش و تحکیم سنت ها مورد استفاده قرار داد. همان گونه که می توان در جهت چالش و تضعیف اررزش ها و باورهای سنتی آنها به کار گرفت.
اما این حقیقتی انکار ناپذیر است که سنت ها و نظام ارتباطی آنها از این پدیده مدرن، تاثیرات قابل توجهی پذدیرفتند که از آن جمله می توان به تداوم زمانی غیرشخصی و غیرمحلی شدن اشاره کرد.
سنت ها توانستند با حضور در رسانه ها از طریق اشکال رسانه ای و ثبت محتوای نمادین در محصولات رسانه ای، شکلی از تداوم زمانی پیدا کند. دخالت رسانه ها ، قیود محکم مکانی و زمانی برخی از سنت ها را برداشت و بستر جدید را برای آنها فراهم ساخت. رسانه ها در تجدید حیات دینی، نقش مهمی داشتند؛ که در این زمینه می توان به شکل گیری کلیسای الکترونیک اشاره کرد.
مباحثی نظیر ابزار و تجهیزات رسانه، صرفا یک ابزار است و فی نفسه مضر یا مفید نیست. همه چیز بستگی به این دارد که ما چه محتوایی را با رسانه منتقل کنیم؟ و یا برعکس؛ رسانه از جانب خود، واجد هویتی است که خواسته یا ناخواسته، تاثیر خود را بر مخاطب می گذارد.
استفاده از اینترنت، گذشته از اینکه چه محتوایی دارد، تاثیری بر شخصی که از اینترنت استفاده می کند خواهد گذاشت و چون ما در این زمینه ها از جوامع غربی عقب تر هستیم، آنان محتوای رسانه ها را جهت داده و در صورت غفلت، عدم برنامه ریزی و توجه جدی، شرقی ها را از ارزش هایشان، دور خواهند کرد.
***
در ادبیات علوم ارتباطات و نیز ادبیات دین پژوهی، نسبت بین دین و رسانه، یک بحث نوپا و جدید بوده و پیشینه چندان گسترده ای ندارد.

مواجهه اساسی و جدی تر را می شود حول مضمون دوگانه سنت و مدرنیسم سامان داد. آیا می توان جامعه سنتی را، جامعه غیررسانه ای بنامیم و جامعه مدرن را جامعه رسانه ای؟ آیا رسانه، سنت زدایی و اسطوره زدایی می کند؟ آیا محتوا و پیام دینی وقتی رسانه ای می شود، به امر روزمره تبدیل شده و از تقدس آن کاسته می شود؟ آیا دین می تواند در جهان جدید به نقش رسانه، بی توجه باشد؟ آیا می شود از منظری جدید به موضوعات روز نگریست؟
به هر حال در ادبیات علوم ارتباطات و نیز ادبیات دین پژوهی، نسبت بین دین و رسانه، یک بحث نوپا و جدید بوده و پیشینه چندان گسترده ای ندارد.
همانگونه که گفته شد، رسانه و دین به مثابه دو نهاد اجتماعی معرفت مطرح هستند. رسانه یک ابزار و تکنولوژی برای اطلاع دادن، ضبط کردن و اشتراک و توزیع نمادها و همراه با نوعی شکل گیری اطلاعات است نظیر چاپ ، طراحی، ضبط صورت، تلویزیون و مانند آنها.
پرسش از رابطه دو نهاد اجتماعی با یکدیگر است. نهاد رسانه با تولید و بازتولید و توزیع معرفت سر و کار دارد. دین به ما کمک می کند که معنایی دینی را از اموری که در زندگی با آن سرو کار داریم، کامل کنیم و به ارزیابی دینی از تجربه های روزمره نائل شویم، به این معنا که از اتفاقات روزمره یک ارزیابی دینی داشته باشیم.
رسانه در جهان جدید، یک جهان مجازی همگانی می سازد. تحولی که می توانیم آن را رسانه ای شدن جامعه و فرهنگ یا رسانه ای شدن جهان اجتماعی بنامیم.
در حقیقت دین هم از رسانه تاثیر می پذیرد و هم بر رسانه تاثیر می گذارد.
فضای مجازی و سایبر یک نعمت الهی است که باید نگاه تازه ای به آن داشته باشیم. منظر ما از ارتباطات دینی مکانی برای ملاقات و مکانی برای تبادل نظر ببین علما، دانشمندان و روحانیون و نیز امکانی برای انتقال پیام است.

 

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.