Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 18859
تاریخ انتشار : 13 آذر 1391 11:22
تعداد بازدید : 1151

رسانه و جهاد اقتصادی (1)

دکتر محمود رضا امینی مدیر خبرگزاری موج و رییس دانشگاه پیام نور یزد در مقاله ای با عنوان"رسانه و جهاد اقتصادی" به نقش رسانه در جهاد اقتصادی پرداخته است.

دکتر محمود رضا امینی مدیر خبرگزاری موج و رییس دانشگاه پیام نور یزد در مقاله ای با عنوان"رسانه و جهاد اقتصادی" به نقش رسانه در جهاد اقتصادی پرداخته است.

چکیده

جهاد اقتصادی نیازمند برنامه ریزی و طراحی صحیح و دقیق توسط گروه های تخصصی است و در این مسیر نیازمند شناخت ظرفیت ها، موانع و چالش ها هستیم که رسانه ها این نقش مهم را به خوبی ایفا می نمایند.

برای اجرای بهتر و صحیح‌تر این نقش توسط رسانه های داخلی، لازم است که دولت با دیدی یکسان و غیر گزینشی رسانه ها را در تأمین منابع، محتوای تخصصی و نیز  بکارگیری نیروی انسانی ماهر و متخصص یاری کند همچنین انتظار می‌رود که موضوع اقتصاد دستمایه گرایش‌ها، جناح بندی‌ها و درگیری‌های نظری نگردیده تا متضمن توسعه واقعی برای کشور بوده و رسانه‌ها وظیفه خود را عملی نمایند و در این مسیر توجه به پیشنهادات زیر ضروری است:

1) ایجاد بستر لازم برای تولید نظریه 2) الزام به پاسخگویی مسئولان 3) دسترسی یکسان و آسان رسانه ها به اطلاعات 4) پذیرفتن باورها و ارزش‌های جدید 5) تنظیم مقررات کار، تولید و درآمد و امکان اصلاح قوانین و مقررات. 6) بسترسازی رسانه‌ها جهت خط‌دهی 7) امکان استقلال رسانه‌ها جهت نظارت بر امور مسئولین 8) داشتن توان مالی برای جذب افراد متخصص 9) حمایت یکسان دولت از تمام رسانه‌ها.

کلید واژه ها: رسانه، اقتصاد اسلامی، جهاد اقتصادی

 مقدمه

کلمه جهاد دارای بار معنوی و دینی است و در گفتمان دینی جهاد اصغر و اکبر هر دو به عنوان راهی پرتلاش و سخت برای رسیدن به هدف و مقصدی بزرگ است. یکی از نیازهای جهاد، برنامه‌ریزی و طراحی دقیق و نیز مبتنی بر اطلاعات صحیح است که باید گروه خاصی عهده‌دارآن باشند.

رسانه زبان گویای تمایلات فکری و نظری است که خاستگاه اجتماعی و تاثیر القایی دارد. به عبارتی، رسانه‌ها به عنوان انعکاس دهنده تمایلات، مطالبات و خواسته‌های مردم می‌باشند و نمی‌توان منکر اثرگذاری قابل ملاحظه آن در افکار عمومی و هنجارهای اجتماعی شد. از اینرو نقش رسانه در هر کنش مهم اجتماعی که برآمده از مطالبه و خاستگاه اجتماعی، ارزشی و هنجارمند باشد گاهی بی‌بدیل و منحصر بفرد است. از اینرو چنانچه جهاد اقتصادی را یک ضرورت اجتماعی و مطالبه حقیقی مردم بدانیم هر ریز ‌درخواستی در رابطه با مسائل اقتصادی از سوی مردم و یا بطور کلی باور نظری در رابطه با اقتصاد خرد و کلان می تواند تبیین‌کننده تاکتیک‌های جهاد اقتصادی باشد و در این بین نقش رسانه به عنوان تبیین کننده ظرفیت ها، موانع و چالش حیاتی است.

در این مقاله برای درک موضوع رسانه و جهاد اقتصادی و چگونگی تأثیرگذاری مثبت رسانه ها در پیشبرد جهاد اقتصادی، به موضوعات زیر پرداخته شده است:

1.  تبیین مفهوم جهاد اقتصادی 2. رسانه‌ها و ظرفیت های آنان 3. نظارت مستقیم رسانه و رسانههای گروهی 4) روش‌های نظارت رسانه‌ها بر روندها5. ضرورت‌های جهاد اقتصادی 6. معیارها و شاخص‌های نظام اقتصادی اسلام 7. کارکردها، بایدها و نبایدها 8. رسانه های دیجیتال 9. الزامات رسانه ها و جهاد اقتصادی.

 1) اهمیت و ضرورت انجام تحقیق

بی‌تردید به عنوان اساسی‌ترین مسائل کشور همواره باید محور اقتصادی را به عنوان زیربنای موفقیت کشور در نظر گرفته و تمام افراد و مسئولین کشور مهیای اقدامی جهاد گونه باشند. باید پذیرفت اقداماتی که تاکنون انجام گرفته و بطور طبیعی در حال انجام است کافی نبوده و باید در این میدان حرکتی جهشی و مجاهدانه داشته باشیم. این اقدام ضرورتاً و قطعاً نیازمند دقت، مهارت و آموزش لازم بوده و برای آن باید بسترهای لازم را فراهم نمود. باید با ظرفیت‌ها، نقاط قوت و ضعف خود آشنا شد و مردم را آگاهی داد تا آنان نیز با درنظر گرفتن نقاط ضعف در راستای رفع آنها با مسئولان همکاری کرده و از نقاط قوت نیز برای بهبود و توسعه مدیریت اقتصادی کشور استفاده کنند و در این بین رسانه ها می توانند علاوه بر شناساندن دقیق نقاط ضعف و قوت به مسئولان برای برنامه‌ریزی دقیق و کاربردی از یکسو و اگاه‌سازی مردم و افکار عمومی از سوی دیگر، عملاً فرایند جهاد اقتصادی را تقویت نموده و به آن سرعت بخشند.

یکی از ضرورت‌های مهم شناخت و آگاهی، اطلاع از موانع و طرز برخورد با آنها است. این نکته قابل توجه است که جهاد در گفتمان دینی، برخورد با موانع و رفع آنها می باشد و لازم است مردم شناخت بیشتری از موانع و طرز برخورد با آنها را داشته باشند و یقیناً با افزایش آگاهی مردم و مشارکت دادن نظرات آنان، همراهی و حمایت مردم از مسئولان، نظام و حاکمیت بیشتر خواهد شد و مسئولیت عمده این شناخت و اگاهی بر عهده رسانه‌ها است.

 2) رسانه ها و ظرفیت های آنان

رسانه‌ها زبان گویای تمایلات فکری و خاستگاه اجتماعی هستند. بدون شک مجموعه اطلاعات نوشتاری یا دیداری و شنیداری با توجه به فرهنگ مردم، سطح تحصیلات، حوادث، رخدادها و اتفاقات در جامعه مورد استقبال و تاثیرگذاری قرار می‌گیرد. از اینرو رسانه‌ها مقبولیت و بقای خود را مدیون باورها، ارزش‌ها، هنجارها و مطالبات واقعی آنها در جامعه هستند و می‌توانند مانند دانشگاهی عظیم همواره مولد هنجارمندی و مانع از آسیب‌های ناهنجار گردند. در عین حال بی‌توجهی رسانه‌ها می‌تواند موجب وقایع و بحران‌هایی گردد که جبران آن در مدت زمان کم و به راحتی ممکن نباشد. پس رسانه و رسانه‌ها مانند تیغ تیز آثاری مثبت و ارزنده، یا منفی و نگران‌کننده دارند و هر‌گاه در اختیار ساختارهای متعهد و متکی بر ارزش‌ها و هنجارها در جامعه قرار گیرند، آثار مثبت و اثربخش در جامعه برجای خواهند گذاشت، اگر اطلاع رسانی، تبلیغات و آموزش را محور عمده کار رسانه‌ها بدانیم فرهنگ‌سازی و صیانت از ارزش‌های جامعه نیز یکی از مسئولیت‌های اصلی رسانه است. رسانه‌ها را می توان به عنوان ناظر در فرایندهای نظارتی نقش داد تا در این رهگذر با اثربخشی بیشتر به رصد و شناخت موانع ومشکلات بپردازند و با انعکاس آن به جامعه و آگاه کردن مردم، مانع از انحرافات، آسیب‌ها و خطرات احتمالی گردند.

 3) نظارت مستقیم رسانه و رسانه های گروهی

رسانه و رسانه‌ها یکی از وسایل موثر نظارت بر امور عمومی و حکومتی به شمار می روند. این ابزار اجتماعی (رسانه‌ها)، در یک نظام مردمی امکان تبادل افکار و اطلاعات را فراهم ساخته و دولت و مردم را در جریان متقابل مواضع و خواسته‌های یکدیگر قرار می دهد. قانون اساسی با توجه به شأن و جایگاه مردمی نظام، علاوه بر آزادی نشریات و رسانه در بیان مطالب مقرر در اصل 24، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را مکلف به تامین آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور در اصل 175 می‌نماید که البته با فرض آزادی بیان و قلم در کشور، اصالت رسانه‌ها جلوه‌ای ویژه خواهد یافت.

 4) روش‌های نظارت رسانه‌ها بر روندها

 از روش‌های نظارت رسانه‌ها بر روندها اینگونه می‌توان برشمرد:

 4 - 1 ) دولتمردان و نخبگان

دولتمردان رهبران سیاسی جامعه‌اند، در حالی که نخبگان و فرزانگان، رهبری فکری جامعه را برعهده دارند. در مواردی ممکن است دولتمردان در تدوین و اجرای برنامه‌ها، سیاست‌ها و تاکتیک‌ها مرتکب اشتباهاتی شده و عواقب سوء آن گریبان مردم را بگیرد. در حالی که متفکرین و اندیشمندان از طریق مصلحت‌اندیشی و تذکر، دولت را متوجه اشتباهات خود می‌سازند. رسانه و رسانه‌های گروهی می‌توانند ابزار اطمینان‌بخشی باشند که با انعکاس درست واقعیت‌های اجتماعی، مطالبات واقعی و نیز انتشار تجربیات و تحلیل‌های عالمانه و منصفانه در آنها، دولت را راهنمایی و ارشاد نمایند.

 4-2)  انتقاد و اندرز

با تصور اینکه دولتمردان خود دقیق عمل می‌کنند و خوبی و بدی مسایل را به خوبی درک می‌نمایند، اما باز ممکن است انحرافات و کج روی‌هایی در ساختار حکومت ملاحظه شود. این حق باید همیشه برای مردم محفوظ باشد تا با انتقاد و اندرز دولت را از انحرافات بر‌حذر داشته و با الزامات و ضرورت‌های خود به تقوای الهی، رعایت حقوق مردم و اجرای عدالت فراخوانند. این انتقاد و اندرز نیز از طریق ابزار رسانه بسیار موثر و مفید خواهد بود.

 4- 3) احزاب و مشکلات سیاسی

با ظهور دموکراسی و مردمی شدن امور سیاسی، رقابت بر سر زمامداری از یک طرف و اندیشه راهیابی و رهبری برای ایجاد حکومت بهتر از طرف دیگر، افزایش یافته است. امروزه احزاب به صورت کانون اندیشه‌های سیاسی، از طریق جلب و جذب بیشترین طرفداران برای کسب قدرت به مبارزه سیاسی می‌پردازند از اینرو در قانون اساسی نظام‌های دموکراتیک و پارلمانی، آزادی احزاب و عضویت در آنها حق اجتناب ناپذیر ملت‌ها شناخته شده است. احزاب سیاسی به شرط داشتن آزادی، انگیزه و امکان مبارزه، قادر به ایجاد بیشترین خلاقیت‌ها نسبت به حل مسایل سیاسی‌، اقتصادی و اجتماعی جامعه می‌باشند. از جمله فعالیت‌های احزاب، نقد و بررسی و ارزیابی اعمال دولت حاکم است‌ این امر باعث خواهد شد که دولت نیز به سهم خود برای آگاهی مردم دفاعاً به تجزیه و تحلیل‌های متقابل پرداخته و در این راه احتمالاً در رفع معایب حکومتی کوشا شود. با توجه به چگونگی حکومت‌های امروزی برای جلوگیری از انحراف سیاسی، تنزل موازین اسلامی و اصول عدالت در زمامداری، تشکیل گروه ها و احزاب لازم می‌شود تا از این طریق بتوان مبادرت به امر به معروف و نهی از منکر نمود. در این رابطه رسانه‌ها می‌توانند خاستگاه مناسبی برای نظرات این گروه‌ها و تشکیلات باشند و در رابطه با مسایل مهمی از جمله روند اقتصادی کشور و ضرورت و الزامات جهاد اقتصادی تلاش‌نمایند.

 5) ضرورت‌های جهاد اقتصادی

از ضرورت های مهم جهاد اقتصادی می توان به موارد پنج گانه زیر اشاره کرد:

 5-1) روحیه جهادی

در کشور طی چند سال گذشته باور و اراده نیل به رتبه اول اقتصادی در منطقه کلید خورده و اجرای سیاست‌های اصل 44، نیازمند مدیران و مجریان جهادی آماده و مدبر دارد تا با کار شبانه‌روزی، تدبیر صحیح، شناخت به موقع راهکارها و مسائل مرتبط بهترین مسیر را انتخاب کنند. رسانه‌های جمعی در بررسی و نظارت‌های خود باید به جستجوی مدیران و مجریان و حتی تعقیب خبری و عملکردی آنان بشتابند. پیگیری وعده‌ها و عملکرد آنان، دقت در زمان و صحت گفتاری مجریان و بررسی تعارضات آن، عملاً آسیب‌های پیش روی جهاد عظیم اقتصادی را شفاف و گویا خواهد نمود و این وظیفه‌ای برای رسانه‌ها و بدون حب، بغض، تخریب سیاسی و یا شخصیتی خواهد بود. رسانه‌ها می‌توانند مشوق مجریان از یک سو و پیگیر مطالبه افراد مناسب بجای افراد نامناسب باشند.

  5-2) استحکام معنویت و روح ایمان

طی مسیر و انجام جهاد اقتصادی بدون معنویت و روح ایمان و تدین در مجریان و جامعه امکان پذیر نیست. روحیه بی‌ایمانی موجب عدم توفیق جهاد اقتصادی و روحیه ایمان و معنویت بستر‌ساز جهاد اقتصادی خواهد بود اینکه چگونه بر یکدیگر اثر دارند باوری است که باید رسانه‌ها به آن پرداخته و به مردم ارائه دهند. نباید فراموش کرد یکی از مهم‌ترین وظایف رسانه‌ها، فرهنگ‌سازی است و اینکه چگونه این امر اتفاق می‌افتد، نیازمند به ایده‌پردازی است. اساساً اقتصاد کشور ما اقتصادی اسلامی است و برآمده از مکتب و آموزه‌های قرآنی است و لازم است رکن اساسی جهاد اقتصادی حرکت، آگاهی و سمت‌دهی به سوی اقتصادی اسلامی باشد وقتی نظام اقتصادی را در مکتب اسلام و با هدایت‌گران سیره و شئونات ائمه باید دنبال نمائیم یقیناً روندی معنوی و الهی خواهد داشت و جهاد اقتصادی یعنی جهاد دینی.

   5-3) عدم حاشیه پردازی

جهاد اقتصادی نیازمند بکارگیری همه ساز و برگ‌های اجتماعی در تامین اهداف خود است و باید هماهنگی لازم در راستای آن صورت پذیرد. گاهی مسایل سیاسی و یا غیر آن و اخیراً مسایل اقتصادی، موجب درگیر شدن به حواشی است و این حاشیه‌پردازی تا جایی خواهد رفت که ذهن‌ها را متوجه خود می‌کند و عملا به جای وحدت و انسجام، دل‌مشغولی و دغدغه تولید می‌نماید. در شرایطی ضرورت دارد مباحثی را مطرح کرد تا تعاطی افکار بین مسئولین صورت پذیرد باید از راههای مناسب و جداسازی مسایل اصلی و فرعی و توجه به اولویت‌های آنان رفتار نمود. یکی از ظرفیت‌های حاشیه‌سازی، رسانه‌ها هستند و این بستری است که متاسفانه گاهی مورد سوء استفاده قرار می گیرد و از آنجائیکه این ابزار در شرایط منفی‌گرایی و تمایل به حاشیه‌پردازی، مورد توجه دشمنان قرار می‌گیرد، باید صاحبان، مدیران، سردبیران، دبیران و خبرنگاران رسانه‌ها توجه داشته باشند که در شرایط موجود و ضرورت جهاد اقتصادی، نه تنها به حاشیه نپردازند و آنان را بزرگنمایی نکنند، بلکه به هر ترتیب تلاش نمایند مسایل اصلی را آن گونه تبیین و تشریح نمایند که دیگر فرصتی برای حاشیه‌پردازی نباشد.

  5-4) حفظ اتحاد و انسجام ملی

اتحاد مردم و انسجام ملی یکی از ضرورت‌های مهم اقتدار و اعتزاز ملی است که وجود آن موجب هر نوع مقاومتی در برابر دشمن خواهد بود. انتظار مردم از مسئولین خود علی‌رغم داشتن استقلال در کار، تلاش و مسئولیت‌هایشان، هماهنگی، همگرایی و وحدت است. اکنون که ایران اسلامی خود را برای جهادی مقدس یعنی جهاد اقتصادی آماده کرده است رسانه‌ها باید توجه کنند که مسئولین ممکن است در حیطه فردی و یا مسئولیتی گله‌ یا شکایت هایی از یکدیگر داشته باشند و قطعاً سوژه پرسر و صدا و پرمخاطبی است، اما نتیجه آن تشویش اذهان مردم و ناراحتی دل آنان است. رسانه‌ها باید آرامش را به جامعه القاء نمایند و در انعکاس افکار و گزارشات و تولیدات خود، توجه به اصل مسأله و تهییج مردم به همراهی با جهاد اقتصادی را پیگیری نمایند.

  5-6) رفتار شعاری

تشریفات یا رفتارهای غیر ضروری تبلیغاتی نه تنها واقعیت‌ها را پنهان نموده، بلکه مسیر مورد نظر را با چالش و گمراهی همراه می‌نماید. جا ‌اندازی و فرهنگسازی از طریق پلاکارد، شعارنویسی محیطی و ...، پاسخگوی اثربخشی نخواهد داشت و حتی اهمیت آن از بین خواهد رفت و آنچه مسلم است عملی کردن دستورات و نظرات مهم است. افکارعمومی اساساً با شعار، جلسه، سمینار و تبلیغات زیاد موافق نیست، بلکه اعلام نتایج هر اقدامی مهم است. از این رو یکی از مهمترین اقدامات رسانه‌ها، رصد پیوسته و تنگاتنگ عملی شدن دستورات، شعارها و مفاهیم و نیز مقایسه عملکرد واقعی در راستای جهاد اقتصادی و بررسی اقدامات لازم است.

6) معیارها و شاخص های نظام اقتصادی اسلام

از معیارها و شاخص‌های مهم نظام اقتصادی اسلام، می‌توان به موارد زیر پرداخت:

 6-1) بهره وری

بهره‌وری استفاده بهینه از منابع و نیروی انسانی است. در جامعه اسلامی وظایف، مسئولیت‌ها و مهارت‌ها باید با استعدادها و توانمندی‌های افراد ارتباط و انطباق داشته و با استفاده به موقع و صحیح از منابع و اموال، موجبات افزایش بهره‌وری در جامعه فراهم شود. منابع و مواهب طبیعی، امانت‌هایی هستند که متعلق به تمام بشریت می‌باشند. با عنایت به بهبود بهره‌وری می‌توان به خوبی از سهم آیندگان و حاضران امانت‌داری کرده و از آنها محافظت نمود. محاسبه و حسابرسی از وظایف و مسئولیت‌های مهم فردی و اجتماعی است که شامل اندازه‌گیری میزان بازدهی کارها و بهره‌وری است تا با مشخص شدن نقاط قوت و ضعف، جهت رفع نقایص و تقویت نقاط قوت تلاش کرده و شاهد رشد بهره‌وری باشیم. ضرورت رشد بهره‌وری نه در سطح فردی و فعالیتهای تولیدی، بلکه در سطح کلان نیز مطرح می‌باشد. عوامل مؤثر در بهره‌وری شامل عوامل معنوی و انفاق می‌باشند ما با انفاق می توانیم فقر، بدبختی و جهل را از بین ببریم. انفاق افزون بر آثار اقتصادی – اجتماعی، آثار اخلاقی و تربیتی نیز دارد مانند تزکیه، تطهیر، از بین بردن گناهان و رستگاری که هر یک به نوبه خود در افزایش بهره‌وری مؤثرند[1][2].

 6-2)  کارایی

کارایی به معنی مؤثرترین استفاده از منابع تولیدی معین ( نیروی کار، مواد اولیه، ماشین‌آلات و ... ) در نظام اقتصاد اسلام و در بالاترین حد و درجه خود وجود خواهد داشت و برقراری کارایی اقتصادی در هر دو نوع ایستا و پویای آن، ناسازگار با روح حاکم بر فضای نهادهای نظام اقتصادی اسلام نیست، زیرا در کارایی اقتصادی ایستا که در بردارنده کارایی تکنیکی نیز هست، بهترین تخصیص منابع موجود بین تمامی شقوق مورد استفاده در زمان مشخص دنبال می شود. منظور این است که حصول کارایی اقتصادی یعنی حالتی که هیچ تخصیص مجددی از منابع برای افزایش محصول یک یا چند کالای نهایی بدون کاهش همزمان محصول یک یا چند کالای نهایی دیگر ممکن نیست. این به منزله حیف و میل نکردن منابع و استفاده بهینه از آنهاست که مورد توصیه اسلام است[2][3].

کارایی پویا نیز که در آن دانش فنی و ابداع موجب می‌گردد با استفاده از منابع تولید معین، رشد اقتصادی بیشتری حاصل می‌شود[3][4].

  6-3) تامین رفاه عمومی و مبارزه با فقر

نظام اقتصادی اسلام تنها در صدد رفع نیازهای ضروری جامعه نیست، بلکه برخورداری جامعه اسلامی از رفاه نسبی و استفاده از نعمت‌های بیشمار خداوند را مورد نظر قرار داده است. از اینرو دولت اسلامی موظف به تامین زندگی آرام و مناسب برای جامعه است و امور اقتصادی را به گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌کند که با بهره‌گیری از ابزارهای مشروع و منابع مالی معرفی شده، جامعه همیشه رو به رشد و توسعه باشد.

یکی از تکالیف مهم اسلام مبارزه همه جانبه با فقر است و این وظیفه بیش از همه بر عهده دولت و افراد توانگر نهاده شده است، زیرا هدایت و سازماندهی برنامه‌های اجتماعی، وظیفه اصلی دولت است و افراد متمکن نیز از آن جهت که خداوند مسئولیت تکفل افراد فقیر و خلاء‌های اجتماعی را بر عهده آنان نهاده، باید با درک مسئولیت انسانی و اجتماعی خود، به وظیفه خویش در برابر کمبودها و محرومیت‌های افراد همنوع خود اقدام کنند و با سرمایه‌گذاری درست، فقر و نداری را از میان بردارند.[4][5]

منابع اقتصادی امانتی از سوی خداوند هستند و در نتیجه وظیفه اخلاقی امانتداران این است که این منابع را برای تحقق بخشیدن به هدف این امانت که رفاه تمام جانشینان خداست،  به صورتی کارآمد بکار گیرند[5][6].

  6-4) برقراری عدالت اقتصادی و اجتماعی

در اسلام هدف از ارسال پیامبران و انزال کتاب و میزان، اقامه قسط و عدل در حیات فردی و اجتماعی انسان‌ها معرفی شده است. خداوند در قرآن می‌فرماید: به راستی (ما) پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرو فرستادیم تا مردم به انصاف و عدل برخیزند[6][7].

 انسان‌ها از طرف خداوند مأمور به اقامه عدالت اجتماعی می‌باشند. عدالت اجتماعی به شکل کلی و در تمام زمینه‌ها مورد امر الهی است که یکی از آن موارد، عدالت اقتصادی می‌باشد. در حکومت اسلامی عدالت اجتماعی در تمام زمینه‌ها از جمله در زمینه اقتصادی، یک هدف اساسی است. برای مالکیت و بهره‌مندی افراد از مواهب اقتصادی لازم است اصولی عقلانی و انسانی حاکم گردد که به نفع همگان باشد و همه افراد جامعه بتوانند از شرایط اقتصادی شرافتمندانه‌ای برخوردار باشند و محرومیت‌های اقتصادی مانع رشد و تکامل معنوی آنان نشود این هدف یعنی اصلاحات اقتصادی، در برنامه‌های دیگر پیامبران و به عبارت دیگر، در برنامه‌های اسلام مطرح بوده است[7][8].

  6-5) استقلال اقتصادی (خودکفایی)

اسلام یک روش عملی واقعی برای زندگی شرافتمندانه همراه با عزت و اقتدار جامعه و امت است و با هر گونه سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی به مقابله بر‌می‌خیزد. بدترین نوع سلطه بیگانگان که زمینه‌ساز سلطه سیاسی و فرهنگی می‌گردد، سلطه اقتصادی است که زمانی بر جامعه سایه می‌افکند که اقتصاد آن جامعه از لحاظ تولید و تامین کالای اساسی ضعیف باشد. در دنیای امروز بی‌نیازی از سلطه قدرت‌های بزرگ، در صورتی ممکن خواهد بود که با سرمایه‌گذاری در بخش‌های کشاورزی و صنعتی، تولید در این دو بخش به حدی رشد یابد که جامعه را از واردات این گونه کالاها بی‌نیاز سازد.

مسلمانان باید با برنامه‌ریزی‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری در حوزه‌های علم و تکنولوژی، توان رفع نیازهای خود را حداقل در حوزه‌های حیاتی و استراتژیک داشته باشند تا در روابط سیاسی و اقتصادی با بیگانگان از موضع قدرتمندی برخوردار باشند[8][9].

   6-6) اصل برابری و نفی تبعیض نژادی

اصل مساوات و برابری در اسلام از اهمیتی ویژه برخوردار بوده و مبتنی بر واقع‌بینی و برخاسته از بلوغ عقلی انسان است[9][10]. انسان باید از گرایش‌های مادی خود کاسته و از زیاده‌خواهی‌ها دست بردارد. انسان مؤمن دوستدار سعادت و نیکبختی دیگران است و با اقتضای زمان، نیازمندی‌های روزگار و به تناسب امکانات، دیگران را از آنچه دارد، بهره‌مند می‌سازد و با تلاش و خدمتگذاری در راستای رفع نیازهای همنوعان خود می‌کوشد و هزینه‌های زندگی نیازمندان را مرتفع کرده، از نیازهای دیگران غافل نمی‌ماند و در خوشی‌ها و ناراحتی‌های دیگران شریک شده، موجب الفت و دوستی بین خود و دیگران می‌شود و چنین احساس وظیفه‌ای نسبت به همنوع خود باعث تحقق عدالت و راهگشای زندگی انسانی می‌گردد.

 6-7) اهمیت تولید و تشویق به رشد آن

یکی از اهداف مکتب اقتصادی اسلام رشد و بهره‌برداری از طبیعت تا حداکثر ممکن است[10][11]. مکتب اقتصادی اسلام هزینه‌های تولید و سرمایه‌گذاری را بر هزینه‌های مصرفی مقدم می‌دارد. مکتب اقتصادی اسلام به منظور تشویق مردم به افزایش تولید کالاها و خدمات اقتصادی، علاوه بر ابزارهای فرهنگی از یک مجموعه مقررات شرعی که در زیر آمده، استفاده کرده است:

1 – زمین رها شده را باید از صاحبش گرفت و به شخص دیگری که می‌خواهد استفاده کند، واگذار کرد. 2 – تحریم اسراف و تبذیر 3 – قانون ارث 4 – تحریم درآمدهای ناشی از  اقدامات غیرکارآمد مفید اقتصادی مانند ربا، قمار، رشوه و غیره 5 – جایز نبودن واگذاری امکانات و زمین به افراد ضعیف از سوی دولت 6 – تحریم زراندوزی 7 – تحریم تمرکز ثروت در دست عده‌ای خاص[11][12]

هدف از اشاره بیشتر آیات قرآن بر تسخیر آسمان و زمین، خلقت شب و روز، فرستادن باد و باران و غیره، جستجو و طلب روزی است[12][13] و کتاب آسمانی مسلمانان به کسب روزی با فعالیت‌های تولیدی تصریح دارد. همچنین حفر چاه، ایجاد چشمه و قنات، کشاورزی، صنعت، تجارت، دامداری، دریانوردی و استخراج اشیای قیمتی و صید ماهی از دریا مورد توجه پیامبران و امامان معصوم بوده است و خداوند نیز برخی از پیامبران خود را در قرآن با چنین حرفه‌هایی معرفی می‌کند.

  6-8) سرمایه گذاری

سرمایه‌گذاری فرایندی است که در آن کالاهای سرمایه‌ای برای تولید کالاها یا خدمات دیگر بکار می‌رود. سرمایه گذاری بوسیله دولتها، مؤسسات غیرانتفاعی و خانواده‌ها انجام می‌پذیرد و مشتمل بر بکارگیری سرمایه انسانی، غیرملموس و فیزیکی می‌شود. همین‌طور شامل اصلاح زمین یا گسترش منابع طبیعی و افزایش مقدار تولید نیز می‌گردد. خداوند در قرآن در موارد بسیاری به تشکیل سرمایه، بکارگیری و فراهم‌سازی منابع در امر تولید توجه و تصریح می‌کند و می‌فرماید ما انسان را با موادی از زمین آفریدیم، سپس او را تربیت کرده به تدریج تکامل بخشیده و فطرتی به او دادیم که در زمین تصرف کرده و مواد آن را به کالاها و خدمات مورد استفاده خود تبدیل کند[13][14].

  6-9) اقتصاد محیط زیست

در اسلام، کشاورزی و درختکاری جزو بهترین کارها تلقی شده و کشاورزان گنج ها و ذخایر ارزشمند جامعه معرفی شده‌اند و اصل کشاورزی و درختکاری همانند صدقه دارای اجر و ثواب دانسته شده است[14][15]، زیرا مایه رشد و توسعه اقتصاد محیط زیست می‌باشد. افراد جامعه اسلامی در قبال حفظ محیط زیست، هم در جهت انجام رفتارهای مثبت و هم پرهیز از رفتارهای منفی از نظر زیست‌محیطی دارای وظایفی هستند. از انسانها انتظار می رود زمین را اصلاح کنند و به عمران و آبادانی آن بپردازند و از سوی دیگر شرط لازم برای در امان ماندن طبیعت و محیط از هر گونه تخریب و آلودگی این است که فرد و حکومت هر یک وظیفه شرعی خود را به درستی شناخته و به آن عمل کنند. هر فرد در بهره‌برداری از منابع و محیط زیست به منظور تأمین معاش خود و خانواده شرعاً مجاز است، اما این بهره‌برداری تا جایی ممکن است که خلاف مصالح شرع و حکومت نباشد. همچنین افراد و دولت‌ها در قبال محیط زیست مسئولند و باید ضمن اصلاح و رونق بخشیدن به محیط زیست خود با بازیافت عواملی که به آلودگی محیط زیست کمک می‌کند از این عوامل در جهت بهبود اقتصادی از جمله بازیافت یا تولید انرژی استفاده کنند.

  6-10) توزیع ثروت

از دیدگاه حاکمیتی نه تنها تأمین نیازهای حیاتی افراد بلکه تأمین حد کفایت از زندگی بر دوش دولت است و عدالت در مورد وضعیت اقتصادی مردم ایجاب می‌کند که برای نیازمندان تأمین اجتماعی برقرار شود تا بی‌نیاز شوند. به همین سبب وظیفه جمع‌آوری صدقات و همچنین مسئولیت تقسیم و توزیع مالیات‌های اسلامی بر عهده ولی امر مسلمین است، همان کاری که پیامبر اعظم (ص) انجام می‌دادند. باید مقداری از ذکات به فقیر داده شود تا نیاز او برطرف شود و در یک سال مالی بدون احساس سختی و تنگدستی زندگی کند و اگر ذکات برای تأمین نیاز فقرا کافی نبود، والی از سایر منابع مالی در جهت تأمین نیاز آنها اقدام کند.[15][16] پس دولت باید منابع لازم را به نحو بهینه به بخش‌های مختلف جامعه تخصیص داده تا ضمن اعمال عدالت، شاهد برخورداری یکسان تمام افراد جامعه از امکانات و منابع موجود و در نتیجه رشد و شکوفایی و ارتقاء آن باشیم و با توزیع مجدد درآمد میان اقشار مختلف جامعه به ویژه افراد نیازمند، فاصله درآمدی را کاهش داده و فقر را از بین ببریم[16][17].

  6-11) فقر زدایی و مبارزه با فقر در اسلام

مددکاری و حسن تعاون اجتماعی در همه تعالیم دینی آمده است. هر توانمندی نسبت به ناتوانان تا مرز توان‌یابی تکلیف دارد و کمک‌رسانی و یاری‌دهی به بینوایان و درماندگان تا مرز بی‌نیازی و خودکفایی آنان پیش می‌رود تا آن اندازه کمک به ناتوانان خواسته شده است که آنان بتوانند در انجام تکالیف دینی خود توان یابند. یعنی انسان‌های نیرومند، سالم، آراسته و استوار باشند و خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت، وسایل رفاهی، وسایل آموزش و پرورش و رسیدن به دیگر آگاهی‌های لازم و سایر مایحتاج زندگی را در اختیار داشته باشند و بیمار، ضعیف، بیسواد، ناآگاه و ناتوان نباشند که نتوانند در جامعه به عنوان یک عضو مفید نقش خود را ایفا کنند

استواری و ثبات داخلی و خارجی هر جامعه‌ای به مبارزه اصولی و نظام‌یافته با فقر بستگی دارد. رمز تحکیم پیوندهای اجتماعی و روابط انسانی نیز در برقراری عدالت اجتماعی، برطرف کردن تبعیض‌ها و نیازمندی‌ها است.

  6-12) تولیدثروت

داشتن ثروت تجهیز کننده سرمایه و یکی از عوامل اصلی رشد اقتصادی است. برخورداری از ثروت و بهره‌مندی از مادیات ممکن است انسان را در معرض غفلت از خدا قرار دهد. افرادی هستند که مال و ثروت خود را جمع کرده و از آنها در جهت رفاه جامعه استفاده نمی‌کنند. این رفاه می‌تواند از طریق سرمایه‌گذاری ثروت‌های کنز شده در پروژه‌های مفید و سودآور که خود عامل رشد تولید و افزایش اشتغال است، بدست آید و یا از طریق انفاق مستقیم این ثروت‌های کنز شده به افراد نیازمند و ناتوان که خود قدرت کار و تولید ندارند، حاصل شود. پس اسلام نسبت به برخورداری از مواهب مادی تأکید کرده، ولی آن را مشروط به باقی‌ماندن در مسیر الهی قرار داده است. به عبارت دیگر داشتن ثروت به خودی خود نه تنها منع نشده، بلکه تشویق هم شده است ولی نسبت به احساس بی‌نیازی و کبر نسبت به خدا و در نتیجه انحراف از طریق الهی، شدیداً و مکرراً انذار داده شده است.

 6-13) ممنوعیت ربا

ربا یعنی سودی که داین از مدیون می‌ستاند و فزونی و رشد قیمت چیزی که نسیه خریداری شده است و این گونه افزایش مال با روش افزایش مال از طریق تجارت فرق دارد.

دریافت وام از کشورهای خارجی همراه با یک سری شرایط سیاسی و اقتصادی است و پذیرش این شرایط برای دریافت وام، منجر به سلطه خارجی بر مؤمنان و موجب خواری و ذلت مسلمانان می‌گردد. بر اساس قاعده نفی سبیل این کار جایز نیست.[17][18] به علاوه وام‌های خارجی بدون بهره نیست و پرداخت بهره به خارجیان، تعاون به گناه و همکاری به اثم است.[18][19]

در اقتصاد اسلامی تأکید شده است که پول باید در راه صحیحی به گردش در آید و همچنین بهره‌کشی به وسیله پول از طریق ربا‌خواری ممنوع شده و توصیه شده است که پول نباید مایه بردگی افراد گردد.[19][20]

ربا فاصله بین ثروتمندان و فقرا را افزایش داده و باعث تکاثر اموال می‌گردد و در نهایت فشار حاصل از آن بر دوش اقشار فقیر جامعه می‌افتد.

  6-14) عدم مصرف گرایی

اسلام استفاده از نعمت‌های الهی و به عبارت دیگر مصرف را به حلال و حرام تقسیم کرده و از این طریق مصرف‌کننده را در انتخاب نوع مصرف و رعایت ضوابط آن یعنی حلال بودن منبع درآمد، عدم اسراف و تبذیر و ادای حقوق دیگران تحت کنترل قرار میدهد.[20][21]

در بخش مصرف، مسلمان نمی‌تواند کالای مورد نیاز جامعه را از بین برده و یا آن را بیش از حد نیاز مصرف کند. استفاده نامطلوب از مواد غذایی، پوشاک، آب و انواع انرژی افزون بر اینکه منابع طبیعی متعلق به همه نسل‌ها را از بین می‌برد در وضعیت تورمی، تشدید بحران را در پی دارد.

قرآن کریم مبذّران را برادران شیطان معرفی و به شدت مصرف بیش از حد را سرزنش می‌کند. در مقابل آیات متعددی خسّت، بخل و سخت‌گیری را نکوهش می‌کند. آنچه مطلوب است، اعتدال بین اسراف و سخت‌گیری است. رعایت میانه‌روی، نه تنها در مصرف بلکه در همه جا مطلوب است تا جایی که قرآن کریم امت پیامبر را امت وسط می‌نامد:" و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری. بلکه در میان این دو، حد اعتدالی دارند".[21][22]

7) کارکردها، بایدها و نبایدها

با توجه به دسته‌بندی رسانه‌ها، به انواع رسانه‌ها، نقش و کارکرد آنها، ظرفیت‌ها، باید‌ها و نبایدهای آنان در راستای تأثیرگذاری در پیشبرد امور می‌پردازیم.

  7-1) رادیو و تلویزیون

صدا و سیمای جمهوری اسلامی رسانه‌ای ملی، بسیار گسترده و اثرگذار در افکار عمومی است که علاوه بر تأمین اطلاعات و اخبار، از امکان تهیه گزارشات و اخبار تصویری و نیز فرصت ساخت فیلم و مستند میزگردها برخوردار است. همچنین با فعال سازی سیستم اینترنتی و داشتن روزنامه و مکتوبات دیگر، عملاً رسانه‌ای را متصور می‌سازد که در همه عرصه‌ها و سطح بندی و طبقه‌بندی رسانه‌ای با توجه به شبکه ها و زبان‌های مختلف در سطح داخل و خارج نفوذ دارد، لذا باید در راستای جهاد اقتصادی و در ابعاد و عرصه‌هایی که ممکن است و در حوزه امکانات مربوطه، اقدام نماید. ایده پردازی یکی از اقداماتی است که در رابطه با ضرورت‌های پیش رو در صدا و سیما صورت می‌پذیرد تا به نسبت ضرورت مذکور، اقدام لازم با توجه به امکانات موجود عملی گردد و انواع اقدامات رسانه در رابطه با جهاد اقتصادی می‌تواند در راستای اطلاع رسانی و فرهنگ سازی صورت پذیرد.

 10) فهرست منابع و مأخذ:

1. دکتر امینی، محمودرضا، کتاب در دست چاپ "رسانه و جهاد اقتصادی"،1390

2 - دوست محمدی هادی،"مسئولیت و نظارت مردم در حکومت اسلامی"، دفتر مجله مکتب اسلام، 1360

3 – "قرآن و اقتصاد"، بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، تابستان 1384

4 - صدر سیدکاظم، "نظام‌های اقتصادی صدر اسلام"، دانشگاه شهید بهشتی، مرکز چاپ و انتشارات،1374

5 - خلیلیان، محمد جواد، "اسلام و توسعه"، دفتر پژوهشهای فرهنگی،1381

6 – سبحانی، حسن، "نظام اقتصادی اسلام"، سازمان تبلیغات اسلامی،مرکز چاپ و نشر،1373

7 – نظرپور، محمد نقی، علوی، سید اسحاق، "اسلام و توسعه اقتصادی، راهبردی برای توسعه همراه با عدالت اقتصادی"،انتشارات دانشگاه مفید، 1382

8 – مطهری، مرتضی، " مبانی فقهی اقتصاد اسلامی"، انتشارات حکمت، 1361

پدیده شناسی فقر و توسعه (3)"، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، 1380" - 9

هادوی، مهدی، "مکتب و نظام اقتصادی اسلام"، قم، 1383 - 10

11-  حکیمی، محمد، "معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی" مؤسسه بوستان کتاب قم، 1388

 مطهری، مرتضی، " مبانی فقهی اقتصاد اسلامی"، انتشارات حکمت، 1361 - 12

رجایی، محمد کاظم، "معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن"، قم، 1382،  - 13

14 – عاملی، شیخ حر، ترجمه علی افراسیابی، "وسائل الشیعه"، ج 13،ص192 و محمدی ری شهری، محمد ، میزان الحکمه،ج 4

سبحانی تبریزی، جعفر، "سیمای اقتصاد اسلامی"، قم، 1378 - 15

 1دکترای مدیریت استراتژیک

 منبع: مرکز مطالعات رسانه ها

توبه 103، بقره 271، روم 38، تغابن 16 - 2

اعراف ،31 - 3

4- سبحانی، حسن، "نظام اقتصادی اسلام"، سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر،1373، ص ص 122-121

الحیاه 4/40 و 4/392 - 5

پدیده شناسی فقر و توسعه (3)"، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، 1380، ص ص 262-260 " - 6

سوره حدید، 25 - 7

هادوی، مهدی، "مکتب و نظام اقتصادی اسلام"، قم، 1383، ص ص 58-56  - 8

پدیده شناسی فقر و توسعه (3)"، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، 1380، ص ص 263-262 " - 9

حکیمی، محمد، "معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی" مؤسسه بوستان کتاب قم، 1388،ص ص  250،251،254 - 10

11 - ر.ک. سوره حشر (59)، آیه 7

12- ر.ک. اقتصادنا،ص 650

13 - هود، 6

رجایی، محمد کاظم، "معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن"، قم، 1382، ص 106  - 14

15 – عاملی، شیخ حر، ترجمه علی افراسیابی، "وسائل الشیعه"، ج 13،ص192 و محمدی ری شهری، محمد ، میزان الحکمه،ج 4، ص213

مطهری، مرتضی، " مبانی فقهی اقتصاد اسلامی"، انتشارات حکمت، 1361، ص 192-191 - 16

مطهری، مرتضی، " مبانی فقهی اقتصاد اسلامی"، انتشارات حکمت، 1361، ص 192-191 - 17

18- سوره مائده . آیه (2)

سوره نساء . آیه (141)  - 19

سبحانی تبریزی، جعفر، "سیمای اقتصاد اسلامی"، قم، 1378، ص ص 166-163 - 20

انعام.141، اسراء26.27.116-قصص.58-نساء.5 - 21

فرقان.67 - 22

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.